Werkloosheid raakt meer mensen dan je denkt. Niet alleen degenen die hun baan kwijtraken, maar ook hun gezin, hun omgeving en de samenleving als geheel. In de eerste helft van 2024 waren er gemiddeld meer dan 154.000 tijdelijk werklozen per maand in België. Dat is het hoogste aantal in tien jaar. Toch weten veel mensen weinig over hoe het systeem precies in elkaar zit, wat je rechten zijn en wat je kunt verwachten als je plotseling zonder werk zit.
Twee soorten werkloos zijn
Er is een groot verschil tussen volledig en tijdelijk zonder werk zijn. Bij volledige werkloosheid heeft iemand geen arbeidscontract meer en ontvangt hij een uitkering van de RVA, de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening. Bij tijdelijke werkloosheid loopt het contract door, maar werkt de werknemer tijdelijk minder of helemaal niet. Dat kan komen door economische problemen bij het bedrijf, technische storingen of andere situaties buiten de schuld van de werknemer. In dat geval betaalt de overheid een deel van het inkomen, zodat het bedrijf de werknemer niet hoeft te ontslaan. Dit systeem helpt om massaontslagen te vermijden, zeker in moeilijke economische periodes.
Wat je ontvangt als je geen werk hebt
Bij tijdelijke werkloosheid wegens economische redenen heeft een werknemer recht op een uitkering van de RVA. Die bedraagt normaal 65 procent van het gemiddeld begrensd loon. Daarboven komt soms een aanvullende vergoeding van de werkgever. Die extra vergoeding is verplicht voor bedrijven in bepaalde sectoren en geldt voor de eerste 26 weken van tijdelijke werkloosheid. Wie volledig werkloos is, ontvangt een uitkering waarvan de hoogte afhangt van factoren zoals het vroegere loon, de gezinssituatie en hoe lang iemand al gewerkt heeft. Wie voor het eerst een uitkering aanvraagt, doorloopt eerst een wachttijd. Tijdens die periode moet worden aangetoond dat er voldoende werkdagen zijn gepresteerd in de voorbije maanden.
De nadelen die mensen vaak vergeten
Wie tijdelijk niet werkt, verliest meer dan alleen een deel van zijn loon. Maaltijdcheques vervallen tijdens de dagen dat iemand technisch werkloos is. Hetzelfde geldt voor andere voordelen die gekoppeld zijn aan het effectief werken, zoals een bedrijfswagen of bepaalde verzekeringen. Voor wie volledig zonder inkomen uit arbeid zit, zijn de gevolgen nog groter. Rekeningen blijven binnenkomen, huurkosten veranderen niet en de dagelijkse uitgaven gaan gewoon door. Daarnaast heeft langdurige inactiviteit ook een psychologisch effect. Onderzoek toont aan dat mensen die lang geen betaalde baan hebben, zich sneller geïsoleerd voelen en meer kans hebben op stress en somberheid. Dat maakt het belang van een goede begeleiding duidelijk.
Hoe je weer aan het werk kunt komen
In België is de begeleiding naar werk georganiseerd via de gewesten. In Vlaanderen is dat VDAB, in Brussel Actiris en in Wallonië Le Forem. Na een periode zonder werk ben je verplicht om je in te schrijven als werkzoekende. Daarna volgt een traject met coaching, opleidingen en sollicitatieondersteuning. Wie meewerkt aan dat traject, behoudt het recht op zijn uitkering. Wie dat niet doet, riskeert een vermindering of zelfs een schorsing. Naast de officiële begeleiding zijn er ook organisaties die mensen helpen met het schrijven van een cv, het oefenen van sollicitatiegesprekken of het ontdekken van nieuwe beroepsrichtingen. Omscholing wint aan populariteit, zeker in sectoren waar veel vraag is naar arbeidskrachten, zoals de zorg, de bouw en de technologie.
Veelgestelde vragen over werkloosheid
Hoe lang kan iemand een werkloosheidsuitkering ontvangen?
De duur van een werkloosheidsuitkering in België is in principe onbeperkt, maar de hoogte ervan daalt na verloop van tijd. In de eerste periode ontvangt iemand een hoger percentage van zijn vroegere loon. Daarna zakt dat bedrag geleidelijk. Na een bepaalde periode kan de uitkering dalen tot een forfaitair minimumbedrag. Hoe lang elke fase duurt, hangt af van hoe lang iemand heeft gewerkt en van de regio waar hij woont.
Wat is het verschil tussen technische en economische werkloosheid?
Technische werkloosheid ontstaat door een situatie die buiten de wil van de werkgever valt, zoals een brand, een overstroming of een ernstige storing. Economische werkloosheid ontstaat wanneer een bedrijf tijdelijk minder opdrachten of omzet heeft. In beide gevallen werkt de werknemer tijdelijk minder en ontvangt hij een uitkering, maar de aanleiding en de regels rondom de aanvraag verschillen.
Telt een periode van tijdelijke werkloosheid mee voor het pensioen?
Periodes van tijdelijke werkloosheid worden in België gelijkgesteld met gewerkte dagen voor de berekening van het pensioen. Dat betekent dat iemand die tijdelijk werkloos was, geen pensioenrechten verliest voor die periode. Bij volledige werkloosheid gelden gelijkaardige regels, al kunnen er grenzen zijn aan het aantal jaren dat wordt meegeteld.
Mag je bijverdienen als je een werkloosheidsuitkering ontvangt?
Bijverdienen tijdens het ontvangen van een werkloosheidsuitkering is onder strikte voorwaarden toegestaan. Je moet dit altijd vooraf melden aan de RVA. Wie zonder toestemming bijverdient, riskeert een terugvordering van de uitkering en mogelijke sancties. Er bestaan specifieke regelingen voor wie als zelfstandige wil starten naast een uitkering, zoals het stelsel van de springplank naar zelfstandige activiteit.